გამოდის 1998 წლიდან
2012-10-25
სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი გან­მარ­ტე­ბა­ნი სულ­ხან-სა­ბა ორ­ბე­ლი­ა­ნის „სიტყ­ვის კო­ნა­ში“

სიტყ­ვის პო­ტენ­ცია ყვე­ლა­ზე მე­ტად გან­სა­ხოვ­ნე­ბა­ში ანუ სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბა­ში ვლინ­დე­ბა. სიტყ­ვის სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი პო­ტენ­ცია მო­ცე­მუ­ლია ენა­ში, ვი­თარ­ცა სის­ტე­მა­ში. ამ აზ­რით ვამ­ბობთ, რომ ენა­ში მო­ცე­მუ­ლია არა მხო­ლოდ ის, რაც იყო და არის, არა­მედ ისიც, რაც მო­მა­ვალ­ში გა­მოვ­ლინ­დე­ბა.
ზო­გა­დად ეს სა­ერ­თოა ყო­ვე­ლი ენი­სათ­ვის, მაგ­რამ სხვა­დას­ხ­ვა ენა­ში ეს კონ­კ­რე­ტუ­ლი სხვა­დას­ხ­ვა­ო­ბით ხდე­ბა. მე­ტად­რე, გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბა­ნი თავს იჩენს სხვა­დას­ხ­ვა ავ­ტორ­თან. მი­უ­ხე­და­ვად ამი­სა, ყვე­ლას­თ­ვის სა­ერ­თოა ენის გან­სა­ხოვ­ნე­ბი­თი პო­ტენ­ცი­ა­ლი.
ჰუმ­ბოლ­ტის ცნო­ბილ პრინ­ციპს რო­ლან ბარ­ტი ასე გად­მოს­ცემ­და (რე­ნა­ნის პო­ზი­ცი­ა­თა გან­ხილ­ვი­სას):
„ენა მის­გან წარ­მო­შო­ბილ შეტყო­ბი­ნე­ბა­ზე არ და­იყ­ვა­ნე­ბა, მას შე­უძ­ლია ეს შეტყო­ბი­ნე­ბა გა­ნი­ცა­დოს და, არ­ც­თუ იშ­ვი­ა­თად, ჩვე­ნამ­დე მო­ი­ტა­ნოს სრუ­ლი­ად გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბუ­ლი მრის­ხა­ნე ხმი­ა­ნო­ბა, ვიდ­რე თვით შეტყო­ბი­ნე­ბის ში­ნა­არ­სია, რა­ღაც ისე­თი, რო­მე­ლიც თით­ქოს, ცნო­ბი­ე­რე­ბა­ზე მაღ­ლა ლაგ­დე­ბა, სუ­ბი­ექ­ტის რა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი ხმის ზე­მოთ, — მბრძა­ნებ­ლუ­რი, და­ჟი­ნე­ბუ­ლი, და­უნ­დო­ბე­ლი ხმა თა­ვად სტრუქ­ტუ­რი­სა, ხმა, რო­მე­ლიც გვა­რე­ო­ბი­თი კა­ტე­გო­რი­ით იწყებს ამეტყ­ვე­ლე­ბას“ (რ. ბარ­ტი, რჩე­უ­ლი შრო­მე­ბი. სე­მი­ო­ტი­კა. პო­ე­ტი­კა. 1989. გვ. 519).
ეგე­ვე შე­იძ­ლე­ბა ით­ქ­ვას ცალ­კე­ულ სიტყ­ვებ­ზეც, რად­გან სიტყ­ვა ნა­წი­ლია მთე­ლი­სა, მთე­ლი ენის, ვი­თარ­ცა სტრუქ­ტუ­რი­სა და მი­სი კა­ნონ­ზო­მი­ე­რე­ბის შემ­ც­ვე­ლია. რ. ბარ­ტის კვა­ლო­ბა­ზე თუ ვიტყო­დით, ყო­ვე­ლი სიტყ­ვა, გარ­და კონ­კ­რე­ტუ­ლი რა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი ში­ნა­არ­სი­სა, შე­ი­ცავს „კი­დევ რა­ღა­ცას“. ეს „რა­ღაც“ შე­იძ­ლე­ბა გახ­დეს გან­სა­ხოვ­ნე­ბის სა­ფუძ­ვე­ლი. ამი­ტომ ნე­ბის­მი­ე­რი მწერ­ლის სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბის („მხატ­ვ­რუ­ლი აზ­როვ­ნე­ბის“) თა­ვი­სე­ბუ­რე­ბა­ნი შე­უძ­ლე­ბე­ლია შე­ვის­წავ­ლოთ იმის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბის გა­რე­შე, თუ რო­გორ მი­ე­მარ­თე­ბა იგი სიტყ­ვის მუდ­მივ­თან­მ­ხ­ლებ, ირა­ცი­ო­ნა­ლურ, არაც­ნო­ბი­ერ „რა­ღაც სხვას“. ეს „რა­ღაც“ არის ის უც­ნო­ბი, რი­თაც სიტყ­ვა სჭარ­ბობს სა­განს, ან მოვ­ლე­ნას. ამ­ნა­ი­რი რამ კონ­კ­რე­ტუ­ლად არ გა­ნი­მარ­ტე­ბა, მაგ­რამ მი­სი არ­სე­ბო­ბა ყო­ველ­თ­ვის იგუ­ლის­ხ­მე­ბა. იგი უპირ­ვე­ლე­სად გრძნო­ბას ეძ­ლე­ვა და არა — გო­ნე­ბას. ამი­სი დაშ­ვე­ბა შე­იძ­ლე­ბა რა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი გზით და არა შეც­ნო­ბა. სიტყ­ვის ამ­ნა­ი­რი თვი­სე­ბა ყვე­ლა­ზე მე­ტად სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბა­ში ცნა­ურ­დე­ბა. სწო­რედ ასე უნ­და გა­ვა­ში­ნა­არ­სოთ თით­ქოს­და ზო­გა­დად თა­ვის­თა­ვად ცხა­დი პრობ­ლე­მა, რომ მწერ­ლის მხატ­ვ­რუ­ლი თა­ვი­სე­ბუ­რე­ბა­ნი ვერ ამო­იც­ნო­ბა სიტყ­ვას­თან მი­სი და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბის გა­რე­შეო.
ამ მხრივ, სა­ყუ­რადღე­ბოა სულ­ხან-სა­ბა ორ­ბე­ლი­ა­ნის „სიტყ­ვის კო­ნა“ ანუ „ლექ­სი­კო­ნი ქარ­თუ­ლი“. წი­ნას­წარ შევ­ნიშ­ნავთ: რო­გორც ჩანს, „ლექ­სი­კო­ნი“ მა­შინ გა­ი­გეს „სიტყ­ვის კო­ნად“, რად­გან „სიტყ­ვას“ აღ­ნიშ­ნავ­და „ლექ­სი“ (ასე ეს­მო­დათ შემ­დეგ­ში­აც: იხ. ლ. ლე­ჟა­ვა. დი­მიტ­რი ყი­ფი­ა­ნის „ახა­ლი ქარ­თუ­ლი გრა­მა­ტი­კა“ (ცხრი­ლე­ბი). — იბე­რი­ულ-კავ­კა­სი­უ­რი ენათ­მეც­ნი­ე­რე­ბა, XXV, თბ., 1986, გვ. 234). უნ­და ვი­ფიქ­როთ, რომ „სიტყ­ვის კო­ნა“ გუ­ლის­ხ­მობ­და ენას ვი­თარ­ცა სიტყ­ვა­თა მთლი­ა­ნო­ბას.
ს.-ს. ორ­ბე­ლი­ა­ნის „სიტყ­ვის კო­ნა“ ლექ­სი­კოგ­რა­ფი­უ­ლი თხზუ­ლე­ბაა და, ბუ­ნებ­რი­ვია, იგი უპირ­ვე­ლეს ყოვ­ლი­სა, ყუ­რადღე­ბას იმ­სა­ხუ­რებს შე­სა­ბა­მი­სი თვალ­საზ­რი­სით (ალ. ღლონ­ტი, ქარ­თუ­ლი ლექ­სი­კო­ლო­გია, თბ. 1964, 104-105). აღ­ნიშ­ნუ­ლია, რომ იგი არაა ჩვე­უ­ლებ­რი­ვი გან­მარ­ტე­ბი­თი ლექ­სი­კო­ნი და ბევ­რი რა­მით უახ­ლოვ­დე­ბა ენ­ციკ­ლო­პე­დი­ურ ლექ­სი­კო­ნებს. ამ­ჯე­რად ყუ­რადღე­ბას მი­ვაქ­ცევთ ერთ მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვან ას­პექტს: ს.-ს. ორ­ბე­ლი­ა­ნის „სიტყ­ვის კო­ნა­ში“ ძალ­ზე ხში­რად გვხვდე­ბა სიტყ­ვა­თა სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი, ანუ სა­ხე­ობ­რი­ვი გა­აზ­რე­ბა­ნი. მხედ­ვე­ლო­ბა­ში გვაქვს ის, რო­ცა გან­მარ­ტე­ბი­თი ლექ­სი­კო­ნე­ბის­თ­ვის და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბელ ჩვე­უ­ლებ­რივ ზუსტ დე­ფი­ნი­ცი­ებს ცვლის მხატ­ვ­რუ­ლი წარ­მოდ­გე­ნე­ბი. მა­გა­ლი­თად: „დაწ­ვა — ცეცხ­ლით შეჭ­მა“, „შიშ­ხი­ნი — ქო­ნის დუ­ღი­ლის ხმა“, „ბი­ბი­ნი — ყვა­ვილთ ფე­რა­დო­ბა“, „დუ­ღი­ლი — ფო­ფი­ნე­ბა“, „ლა­ქუ­ცი — ძაღ­ლის ალერ­სი“ (ამ სიტყ­ვას სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა ენი­ჭე­ბა, რო­ცა ამას კაც­ზე ვიტყ­ვით).
ასეთ შემ­თხ­ვე­ვა­ში სულ­ხან-სა­ბა ორ­ბე­ლი­ა­ნი მოვ­ლე­ნის არ­სის ლო­გი­კურ გან­მარ­ტე­ბას ცვლის სა­ხე­ობ­რი­ვი წარ­მოდ­გე­ნით: „თუ­ლე­მა — ძი­ლით თა­ვის კან­ტუ­რი“; „თრე­ვა — მი­წა­ზე მო­აქ­ვ­ნ­დეს დე­ბით“.
ამ­თა­ვით­ვე გა­სათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბე­ლია შემ­დე­გი: ყო­ვე­ლი სა­ხე­ობ­რი­ო­ბა რო­დია ეს­თე­ტი­კუ­რი ფაქ­ტი. აღა­რას ვამ­ბობ იმა­ზე, რომ ძვე­ლი სიტყ­ვახ­მა­რე­ბით და, კერ­ძოდ, სა­ბას­თა­ნაც, „სა­ხე“ ყო­ველ­თ­ვის არ გუ­ლის­ხ­მობს მხატ­ვ­რუ­ლო­ბას. მას შე­იძ­ლე­ბა ჰქონ­დეს რე­ლი­გი­უ­რი ში­ნა­არ­სი, ან­და გუ­ლის­ხ­მობ­დეს ზო­გა­დად მა­გა­ლითს, ნი­მუშს ლო­გი­კუ­რი გან­მარ­ტე­ბის­თ­ვის.
მაგ­რამ სა­ხე­ობ­რი­ო­ბა მხატ­ვ­რუ­ლო­ბის პო­ტენ­ცი­ალს შე­ი­ცავს, ამი­ტომ, რო­ცა სა­ა­მი­სო შე­საძ­ლებ­ლო­ბა ისა­ხე­ბა, ეს უყუ­რადღე­ბოდ არ უნ­და გვრჩე­ბო­დეს.
სა­ბა გან­მარ­ტავს: „სა­ხის შე­მო­ღე­ბა — იგავ­თა მოყ­ვა­ნააო“. „იგა­ვი“ კი ასეა გან­მარ­ტე­ბუ­ლი „(+13,24 მა­თე ZA)(+არა­კი B) ესე არს სიტყ­ვით მა­გა­ლი­თი, გი­ნა საჩ­ვე­ნე­ბე­ლი, გი­ნა მო­სა­ნიშ­ნა­ვიო“.
რაც მთა­ვა­რია, სა­ბა იც­ნობს და სა­ყუ­რადღე­ბოდ გან­მარ­ტავს „ხა­ტოვ­ნე­ბას“.
„ხა­ტოვ­ნე­ბა“ (+1,2,6 დაბ.) ხა­ტოვ­ნე­ბა არს არ­სე­ბით­თა გან­ყო­ფი­ლე­ბა­თა­გან რე­ცა ხა­ტო­ვან­ქ­მ­ნი­ლი და სა­ხე­და­დე­ბუ­ლი (სა­ხე­და­დე­ბუ­ლი B) არ­სე­ბა¡, რო­მე­ლი დაჰ­ნიშ­ნავს სა­ხო­ვან­სა სა­ხე­სა, ვი­თარ-იგი არ­სე­ბა¡ ხა­ტო­ვან­ქ­მ­ნი­ლი (სა­ხე­და­ბა­დე­ბუ­ლი სი­უ­ლი­ერ­სა და მგრძნო­ბე­ლი­სა სხე­უ­ლი­სა­გან სრულ­მ­ყო­ფე­ლი ცხო­ვე­ლი­სა და კვა­ლად მიმ­ღე­ბე­ლი სიტყ­ვი­ე­რი­სა და მოკ­ვ­და­ვი­სა გა­ნას­რუ­ლებს სა­ხე­სა კა­ცი­სა­სა და ხა­ტოვ­ნე­ბად სა­ხე­ლი­ღე­ბის, ვი­თარ­ცა ხა­ტო­ვან­ქ­მ­ნი­ლი არ­სე­ბა (ვრცლად 25 კა­თი­ღო­რი­ის თავ­ში იძიე)“.
აქ მი­თი­თე­ბუ­ლი „კა­თი­ღო­რი­ის თა­ვი“ გუ­ლის­ხ­მობს წმ. იოანე და­მას­კე­ლის „წყა­როს ცოდ­ნი­სა¡ს“ სა­ფი­ლო­სო­ფო­სო ნა­წილს, კერ­ძოდ, მის არ­სენ იყალ­თო­ე­ლის თარ­გ­მანს, რომ­ლი­და­ნაც პირ­და­პი­რაა ამო­ღე­ბუ­ლი „ხა­ტო­ვა­ნე­ბის“ გან­მარ­ტე­ბა (იხ. იოანე და­მას­კე­ლი, დი­ა­ლექ­ტი­კა, მ. რა­ფა­ვას გა­მო­ცე­მა, თბ., 1976, გვ.119).
იოანე და­მას­კელ­თან ამას მოს­დევს სხვა გან­მარ­ტე­ბა­ნიც (მოგ­ვ­ყავს ეფ­რემ მცი­რის თარ­გ­მა­ნით):
„წმინ­და­ნი მა­მა­ნი სა­ხედ სა­ხოვ­ნად გა­ნა­წე­სე­ბენ სა­ხელ­სა არ­სე­ბი­სა და ბუ­ნე­ბი­სა და ხა­ტე­ბი­სა­სა და ერ­თად უწო­დენ არ­სე­ბი­სა და ბუ­ნე­ბი­სა და სა­ხის სა­ხო­ვან­სა სა­ხე­სა; და ერთ-არ­სად და ერთ-ბუ­ნე­ბად და ერთ-ნა­თე­სა­ვად და ერთ-ხა­ტად უწო­დენ მი­სი­ვე სა­ხოვ­ნი­სა სა­ხი­სა გა­ნუ­ყო­ფე­ლო­ბა­სა“ (იქ­ვე, გვ. 119).
არც სა­ბას­თან და არც იოანე და­მას­კელ­თან, ცხა­დია, მხატ­ვ­რუ­ლო­ბა­ზე არა­ფე­რია ნათ­ქ­ვა­მი და ეს არც იყო მო­სა­ლოდ­ნე­ლი (მხატ­ვ­რუ­ლო­ბის ფე­ნო­მე­ნი მთელს შუა სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში­აც და თვით სა­ბას დრო­ის­თ­ვი­საც კი არ­სად და არც ჩვენ­ში­აც, არ ყო­ფი­ლა გაც­ნო­ბი­ე­რე­ბუ­ლი ვი­თარ­ცა თვით­მ­ყო­ფი რა­ო­ბა), მაგ­რამ აქ არის ერ­თი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი და ყუ­რად­სა­ღე­ბი გა­რე­მო­ე­ბა: გა­აზ­რე­ბუ­ლია, რომ სა­ხე­ობ­რი­ო­ბა წარ­მო­ა­ჩენს მოვ­ლე­ნის არსს, მოვ­ლე­ნა თა­ვის პირ­ვე­ლარსს უკავ­შირ­დე­ბა რო­გორც სა­ხე. ამი­ტომ სა­ხე­ობ­რი­ო­ბა ამაღ­ლებს მოვ­ლე­ნას თა­ვის თავ­ზე, სძენს მას უფ­რო მეტს, „რა­ღაც“ ისეთს, რაც მის მიღ­მა იგუ­ლის­ხ­მე­ბა. ამით კი უკ­ვე ისა­ხე­ბა გზა მოვ­ლე­ნის ეს­თე­ტი­ზა­ცი­ი­სა­კენ. არ უნ­და ვი­ფიქ­როთ, რომ ეს­თე­ტი­კუ­რო­ბა მოვ­ლე­ნის უმაღ­ლე­სი ღირ­სე­ბა იყო. ეს გა­მო­რიცხუ­ლია, რო­ცა საქ­მე ეხე­ბა შუ­ა­სა­უ­კუ­ნე­ობ­რივ სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბას. უმაღ­ლე­სი ღირ­სე­ბაა სი­კე­თე. სწო­რედ სი­კე­თეს­თან ზი­ა­რე­ბას გუ­ლის­ხ­მობ­და სა­ხე­ობ­რი­ო­ბა თუ ხა­ტოვ­ნე­ბა (შემ­თ­ვე­ვით რო­დია მი­თი­თე­ბუ­ლი სა­ბას­თან: დაბ. 1,26, რაც გუ­ლის­ხ­მობს ადა­მი­ა­ნის­ შექ­მ­ნას სა­ხედ და ხა­ტად ღვთი­სა). ეს­თე­ტი­კუ­რო­ბა გა­მო­რიცხუ­ლი იყო სი­კე­თეს­თან ზი­ა­რე­ბის გა­რე­შე. სი­კე­თეს­თან ზი­ა­რე­ბა ქმნი­და სა­შუ­ა­ლე­ბას, რა­თა შემ­დ­გომ­ში მოვ­ლე­ნა ეს­თე­ტი­კუ­რა­დაც მი­ეჩ­ნი­ათ. ეს იყო უაღ­რე­სად მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი რამ ეს­თე­ტი­კუ­რის აღი­ა­რე­ბის ის­ტო­რი­ულ გზა­ზე.
ჩვენ ვფიქ­რობთ, რომ აქამ­დე მი­ვი­და სა­ბა, რო­ცა სიც­რუ­ის სიბ­რ­ძ­ნის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა აღი­ა­რა, რა­კი მან თა­ვის ნა­წარ­მო­ებს სა­თა­უ­რად მის­ცა „სიბ­რ­ძ­ნე სიც­რუ­ი­სა“. ეს გუ­ლის­ხ­მობს, რომ გა­მო­ნა­გონ­ში, ამ შემ­თხ­ვე­ვა­ში, მხატ­ვ­რულ „სიც­რუ­ე­ში“ შე­იძ­ლე­ბა იყოს სიბ­რ­ძ­ნე. ხო­ლო სა­ბას გან­მარ­ტე­ბით, „სიბ­რ­ძ­ნე“ (+6,2 მარკ.), ესე არს მშო­ბე­ლი ჭკუ­ვი­სა და გამ­ს­ჯე­ლი ცნო­ბა­თა, სიბ­რ­ძ­ნე და სი­ვე­რა­გე ემ­ს­გავ­სე­ბი­ან: სიბ­რ­ძ­ნე-კე­თილ, სი­ვე­რა­გე — არა“.
„სიბ­რ­ძ­ნე-კე­თი­ლიაო“, — ამის კვა­ლო­ბა­ზე „სიბ­რ­ძ­ნე სიც­რუ­ი­სა“ უნ­და გუ­ლის­ხ­მობ­დეს, რომ მხატ­ვ­რულ სიბ­რ­ძ­ნე­ში­აც შე­იძ­ლე­ბა იყოს სი­კე­თე, ე.ი. სი­კე­თე შე­იძ­ლე­ბა იყოს გა­მო­ნა­გონ სა­ხე­ში­აც, ანუ იგავ­ში (გა­ვიხ­სე­ნოთ: „სა­ხის შე­მო­ღე­ბა — იგავთ მოყ­ვა­ნააო“, ამ­დე­ნად იგავთ მოყ­ვა­ნაც „სა­ხის­შე­მო­ღე­ბაა“). „უსა­ხუ­რი (18, 2 ესაია) — კე­თი­ლის უმოქ­მე­დოაო“, — გან­მარ­ტავს სა­ბა.
„სიბ­რ­ძ­ნე სიც­რუ­ი­სას“ ერთ არაკ­ში გა­აზ­რე­ბუ­ლია „კარ­გი სიც­რუ­ის“ ღირ­სე­ბა. ამ არაკს ჯუმ­ბე­რი ამ­ბობს: ყო­ფი­ლა ორი ძმა, ერ­თი მე­ფეს ახ­ლ­და, მე­ო­რე შინ დარ­ჩე­ნი­ლა, მე­ფეს პირ­ვე­ლი ძმა მო­გო­ნილს, მაგ­რამ მომ­ხიბ­ვ­ლელ ამ­ბებს უთხ­რობ­და. შინ მყოფს შუ­რით უთ­ქ­ვამს: გა­ნა მე კი ვერ მო­ვუთხ­რობ­დი მე­ფეს ტყუ­ი­ლებ­სო. მო­უყ­ვა­ნი­ათ მე­ფეს­თან. მას პირ­და­პირ ასე და­უწყია: „ჰაერ­თა ში­გან ძაღ­ლ­თა ყე­ფა მეს­მი­სო“. მე­ფე გა­აბ­რა­ზა ამ­გ­ვარ­მა ამ­ბავ­მა, სიკ­ვ­დილ­საც კი უპი­რებ­და — თურ­მე მთხრო­ბელს, მაგ­რამ იგი ძმას და­უ­ცავს და ასე გა­უ­მარ­თ­ლე­ბია ძმის ნათ­ქ­ვა­მი: „ეგე ძმა ჩე­მი მწყემ­სია და ბრიყ­ვი, თვა­რა ტყუ­ვი­ლი არ იქ­ნე­ბა ამად, რო­მე არ­წი­ვი ძაღ­ლის ლეკვს აიტა­ცებ­და ჰა­ერ­თა სი­მაღ­ლე­თა ში­ნა და მი­სი წკავ-წკა­ვი შე­მო­ეს­მო­და. სიბ­რიყ­ვი­თა მას ვერ გა­უ­სინ­ჯავს და ძაღ­ლის ყე­ფად მო­გახ­სე­ნაო“. შემ­დეგ იმ მწყემ­სის ძმას უარე­სი უთ­ქ­ვამს: „ერთ ირემს ისა­რი შევ­ტყორ­ცე, ყუ­რი და ფერ­ხი წარ­ვ­კ­ვე­თე, და­ე­ცა, მჟა­ვით გა­რა­ოდ შე­იწ­ვა და ვჭა­მეო“. ახ­ლა მე­ფე უარე­სად გაბ­რა­ზე­ბუ­ლა, მაგ­რამ კვლავ ძმას უხ­ს­ნია: „ისა­რი კარ­გად იცის, ირე­მი ყურს თურ­მე იფხან­და, ისა­რი ეს­რო­ლა და ორი­ვე წარ­კ­ვე­თა. ირე­მი და­ე­ცა, ის­რის პი­რი ბას­რი­სა იყო. თურ­მე მუნ ტა­ლი დე­ბუ­ლა, ის­რის პი­რი სცე­მია, ცეცხ­ლი და­უკ­ვე­სე­ბია, ჩა­ლას მოს­დე­ბია, ირე­მი გა­უ­რუ­ჯავს, მსხმო­ი­ა­რე მოცხ­რის ხე მდგა­რა, ის ზე­და დას­ჭყ­ლე­ტია, იგი უჭა­მია, მჟა­ვით გა­რაო ჰქო­ნე­ბიაო“.
ეს უკ­ვე შე­უწყ­ნა­რე­ბია მე­ფეს. ამ­ნა­ი­რი მო­ნათხ­რო­ბი ზე­მო­რე­ზე არა­ნაკ­ლებ და­უ­ჯე­რებ­ლია, ის მა­ინც მი­სა­ღე­ბი გამ­ხ­და­რა და ალ­ბათ მხო­ლოდ იმი­ტომ, რომ მას თა­ვი­სე­ბუ­რი მო­ტი­ვი­რე­ბა და, ჩვენ ვიტყო­დით, მხატ­ვ­რუ­ლი მო­ტი­ვი­რე­ბა შე­უ­ძე­ნია. ორი­ვეს ეტყო­ბა, რომ მო­ნა­გო­ნია და სიც­რუეა, მაგ­რამ მე­ო­რეა „მხატ­ვ­რუ­ლი სიც­რუე“. ამ­გ­ვარ სიც­რუ­ე­ში სიბ­რ­ძ­ნეა ხოლ­მე და ესაა მი­სი ძი­რი­თა­დი გა­მარ­თ­ლე­ბა.
ის, რაც აქ ერთ არაკ­ზე ით­ქ­მის, შე­იძ­ლე­ბა გა­და­ვი­ტა­ნოთ სიტყ­ვა­ზეც. სიტყ­ვებ­საც აქვს იგა­ვუ­რი მხა­რე. იგა­ვუ­რი მხა­რე სიტყ­ვი­სა გა­მო­ნა­გო­ნია, „სიც­რუეა“. მაგ­რამ სიბ­რ­ძ­ნის შემ­ც­ვე­ლი „სიც­რუეა“. სიტყ­ვის­თ­ვის იგა­ვუ­რი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბის მი­ნი­ჭე­ბა სიბ­რ­ძ­ნით უნ­და იყოს გა­შუ­ა­ლე­ბუ­ლი, წი­ნა­აღ­მ­დეგ შემ­თხ­ვე­ვა­ში, იგი აბ­სურ­დამ­დე მიგ­ვიყ­ვანს. სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა სიტყ­ვი­სა, გარ­კ­ვე­უ­ლი აზ­რით, მი­სი იგა­ვუ­რი ში­ნა­არ­სია. სიტყ­ვის იგა­ვუ­რო­ბა მი­სი ლო­გო­სუ­რი ბუ­ნე­ბი­დან მომ­დი­ნა­რე­ობს. იგი უკავ­შირ­დე­ბა ერთ არ­სე­ბით პრობ­ლე­მას: ესაა იგა­ვუ­რი აზ­როვ­ნე­ბის წე­სი. მთე­ლი ქრის­ტი­ა­ნუ­ლი სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბა აზ­როვ­ნე­ბის იგა­ვურ წესს მოჰ­ყ­ვე­ბა, იგა­ვუ­რი ­აზ­როვ­ნე­ბის წე­სი სა­ხა­რე­ბი­სე­ულ იგა­ვებს ემ­ყა­რე­ბა. სა­ხა­რე­ბის იგა­ვე­ბი­თაა გან­საზღ­ვ­რუ­ლი მი­სი რა­ო­ბა. მთე­ლი ძვე­ლი აღ­თ­ქ­მაც იგა­ვუ­რად გა­ი­გე­ბა. სა­ხა­რე­ბის იგა­ვე­ბი არაა უბ­რა­ლო მა­გა­ლი­თე­ბი და არც მარ­ტი­ვად გა­გე­ბუ­ლი უბ­რა­ლო­ე­ბა. ისი­ნი ით­ვა­ლის­წი­ნე­ბენ სიბ­რ­ძ­ნის სუ­ლი­ერ წვდო­მას და ესაა არ­სე­ბი­თი. სა­ბას იგა­ვე­ბი სა­ე­რო ხა­სი­ა­თი­საა, მაგ­რამ ისი­ნი არ შე­იძ­ლე­ბა მოწყ­ვე­ტი­ლი იყოს ევან­გე­ლურ პირ­ველ­სა­თა­ვეს. ეგე­ვე ით­ქ­მის სიტყ­ვის იგა­ვუ­რი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბის შე­სა­ხებ.
„სიბ­რ­ძ­ნე სიც­რუ­ი­სა­ში“ ბევ­რი სა­ხე თა­ვი­სი ბუ­ნე­ბით, შე­იძ­ლე­ბა ით­ქ­ვას, გან­მარ­ტე­ბი­თია (ცხა­დია, იგუ­ლის­ხ­მე­ბა სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი გან­მარ­ტე­ბა­ნი). მა­გა­ლი­თად:
„ამ­ხა­ნა­გი — ცი­ხე წყლი­ა­ნია, ზღუ­დე მა­ღა­ლია, სი­მაღ­ლე და­ურ­ღ­ვე­ვე­ლია...
ამ­ხა­ნა­გი — ლხი­ნი ფრი­ა­დია;
ამ­ხა­ნა­გი — გულ­თა ნა­თე­ლია“... („თათ­ვა­ლი“);
ამ­ხა­ნა­გი — გულ­თა ნა­თე­ლიაო, — ამ სა­ხე­ში არაა ჩვე­უ­ლებ­რი­ვი მე­ტა­ფო­რა, არც ეპი­თე­ტი. მე­ტა­ფო­რას საზღ­ვ­რუ­ლი (აქ — ამ­ხა­ნა­გი) არ სჭირ­დე­ბა, ამი­ტომ, ვფიქ­რობთ, ამ­გ­ვარ სა­ხეს უფ­რო მე­ტი კავ­ში­რი აქვს „სიტყ­ვის კო­ნა­ში“ მო­ცე­მულ სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბით გა­აზ­რე­ბებ­თან: „კერ­პი — აჩ­რ­დი­ლიაო არ­სე­ბი­სა“, ან „სას­მე­ლი — სიკ­ვ­დი­ლი არ­სო“.
ამ მხრივ, სა­ყუ­რადღე­ბო ტრა­დი­ცი­ებს ვპო­უ­ლობთ გრი­გოლ ნა­ზი­ან­ზელ­თან: „სი­ცი­ლი — ღა­წუ­თა დუ­ღი­ლი“, „ქალ­წუ­ლო­ბა — გან­ს­ლ­ვა¡ სხე­უ­ლი­სა­გან“, „მარ­ხუა — მტე­რი­სა ბრძო­ლი­სა მი­მართ გარ­ს­ვ­ლ­ვა“. მთე­ლი იამ­ბი­კო ასეა გა­მარ­თუ­ლი (ქ. ბე­ზა­რაშ­ვი­ლის გა­მო­ცე­მა. — თსუ შრო­მე­ბი (ლი­ტე­რა­ტუ­რათ­მ­ცოდ­ნე­ო­ბა), 1989, გვ. 156-165).
რად­გან ამ­გ­ზო­ბის ჩვენ­თ­ვის უმ­თავ­რე­სია სიტყ­ვა­თა სა­ბა­სე­უ­ლი სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი გა­აზ­რე­ბა­ნი, მო­ვიხ­მობთ „სიტყ­ვის“ სა­ბა­სე­ულ გან­მარ­ტე­ბას:
„სიტყუა გა­ნი­ყო­ფე­ბის სიტყ­ვი­ე­რე­ბა¡ სუ­ლი­სა¡ ში­ნა­გან მდე­ბა­რი­სა სტყვი­სა და ხმო­ვა­ნი­სა მი­მართ და არს ში­ნა­გა­ნი მდე­ბა­რე უკ­ვე სიტყუ­ა¡ მოძ­რა­ო­ბა სუ­ლი­სა¡ გან­მ­სიტყ­ვე­ლო­ბი­თი­სა ძა­ლი­სა ში­ნა ქმნი­ლი თვი­ნი­ერ რო­მე­ლის-ესე ვიდ­რემ­დე ხმა-ყო­ფი­სა, რომ­ლი­სათ­ვის მრა­ვალ-გზის მდუ­მა­რე­ნი სრუ­ლი­თა სიტყ­ვი­თა ვეზ­რა­ხე­ბით თავ­თა ჩუ­ენ­თა და სიზ­მარ­თა ში­ნა ვზრახ­ვი­დით და უფ­რო¡­სად არს საც­ნა­უ­რე­ბა¡ სიტყ­ვი­ე­რე­ბი­სა ჩვე­ნი­სა­სა“.
აქ აშ­კა­რად ჩანს, რომ „სიტყ­ვა­ში“ მო­აზ­რე­ბუ­ლია „ლო­გო­სუ­რი“ ში­ნა­არ­სი. ეს ჩანს იოანეს სა­ხა­რე­ბის და­მოწ­მე­ბი­და­ნაც (1,1: და­საწყის­ში იყო სიტყ­ვა). მაგ­რამ სა­ბას­თან „სიტყ­ვას“ სხვა მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბაც აქვს. სა­ბა წერს: „ლექ­სი­კო­ნი — ენა­თა თარ­გ­მა­ნი, გი­ნა სიტყ­ვა­თა გა­მო­თარ­გ­მა­ნე­ბა“, ცხა­დია, აქ უკ­ვე „სიტყ­ვა“ იხ­მა­რე­ბა დღე­ვან­დე­ლი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბით.
გა­მო­დის, რომ თვით ჩვე­უ­ლებ­რი­ვი სიტყ­ვაც ნა­ზი­ა­რე­ბია ლო­გოს­თან და ამი­ტომ ლო­გო­სუ­რი ბუ­ნე­ბი­საა. ე.ი. მას­ში სამ­ყა­როს საზ­რი­სის ასახ­ვაა. ეროვ­ნუ­ლი ენა, რო­მე­ლიც წარ­მოდ­გე­ნი­ლია „სიტყ­ვის კო­ნა­ში“, ლო­გო­სურ ერ­თე­ულ­თა მთლი­ა­ნო­ბაა. სიტყ­ვა ლო­გო­სის სა­ხეა, ისე­ვე რო­გორც კა­ცი სა­ხეა ღვთი­სა. ლო­გოსს გა­ნა­სა­ხოვ­ნებს არა მთლი­ა­ნად სიტყ­ვა, არა­მედ მი­სი „სუ­ლი“ (ე.ი. მი­სი ში­ნა-არ­სი. სა­ბას გან­მარ­ტე­ბით სიტყ­ვა „სუ­ლის“ მოძ­რა­ო­ბაა“) ასე­ვეა ადა­მი­ა­ნიც. ღვთის ხა­ტია სუ­ლი ადა­მი­ა­ნი­სა. ლო­გო­სი სამ­ყა­როს ში­ნა­არ­სია, იგი გა­მო­ხა­ტავს სამ­ყა­როს­თან ღვთის მი­მარ­თე­ბას — ლო­გო­სი ქრის­ტე ღმერ­თია. ლო­გო­სი სამ­ყა­როს მთლი­ა­ნო­ბის­გა­მომ­ხატ­ვე­ლია და კერ­ძოდ, ეთი­კუ­რი მთლი­ა­ნო­ბი­სა.
ყო­ვე­ლი­ვე ზე­მო­აღ­ნიშ­ნუ­ლი­დან გა­მო­დის, რომ სამ­ყა­როს მთლი­ა­ნო­ბა (ლო­გო­სუ­რი მთლი­ა­ნო­ბა) სიტყ­ვა­ში სა­ხე­ობ­რი­ვად ვლინ­დე­ბა (შე­სა­ბა­მი­სად, ასე­ვე ვლინ­დე­ბა იგი მთელს ენა­ში). გა­მო­დის, რომ სა­ხე­ობ­რი­ო­ბა ხი­ლუ­ლი სამ­ყა­როს (სიტყ­ვა­ში გამ­ჟ­ღავ­ნე­ბა­დი სამ­ყა­როს) ყოვ­ლად­მ­თ­ლი­ა­ნო­ბის სა­ფუძ­ვე­ლი­ცაა და უხი­ლა­ვი­საც.
ბი­ნა­რუ­ლი სე­მან­ტი­კა (მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბის ირ­გ­ვა­რო­ბა) რომ სიტყ­ვის სა­ხე­ობ­რი­ვად გა­მო­ყე­ნე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბას ქმნის, ამას გვიჩ­ვე­ნებს „დროს“ გან­მარ­ტე­ბა: „დრო (29,21 და­ბად.) ესე არს ჟამ­თა კე­თილ-ავო­ბი­სა სა­ხე­ლი, ვი­ნათ­გან ვიტყ­ვით: იმა მე­ფი­სა ჟამ­სა კე­თი­ლი დრო მაქ­ვ­ნ­და და ან დრო არა მაქვს და ოდეს დრო შე­მო­ვიგ­დე, ეს­რე ვიქმ, გა­ნა დრო არს ანუ უდ­როო და ეგე­ვი­თარ­ნი“ (შემ­დეგ­ში „დრო­ის“ მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა გა­და­ად­გილ­და და ადა­მი­ა­ნუ­რი „ქრო­ნო­სის“ აღ­მ­ნიშ­ვ­ნე­ლი „ჟა­მი“ გახ­და: „ჟა­მი ჩე­მია და ჟა­მი­სა მე ვარ იმე­დი“ — ნ. ბა­რა­თაშ­ვი­ლი, „ნა­პო­ლე­ონ“).
ლექ­სი­კო­ნის სხვა რე­დაქ­ცი­ა­ში ამ გან­მარ­ტე­ბას ერ­თ­ვის: „ჟა­მი ნა­წი­ლი არის დღი­სა­ნი, ხო­ლო დრო­ნი უხ­ნი­ე­რეს­ნი ჟამ­თა­ნი, რა­მე­თუ ერ­თ­სა დრო­სა ში­ნა მრა­ვა­ლი ჟამ­ნი წარ­ხ­დე­ბი­ან“. ნი­შან­დობ­ლი­ვია სა­ბას მი­ერ მა­გა­ლი­თე­ბის მოყ­ვა­ნა: ერთ შემ­თხ­ვე­ვა­ში დროს აქვს მსაზღ­ვ­რე­ლი, შემ­დეგ უმ­საზღ­ვ­რე­ლოდ იხ­მა­რე­ბა, მაგ­რამ იგი­ვეს (კე­თილ დროს) გუ­ლის­ხ­მობს („კე­თი­ლი დრო მაქ­ვ­ნ­და და აწ დრო არ მაქვს“). ამით „დრო­ის“ სე­მან­ტი­კუ­რი ვე­ლი ფარ­თოვ­დე­ბა და მი­სი ში­ნა­არ­სის თა­ვი­სუ­ფა­ლი წარ­მოდ­გე­ნის სა­შუ­ა­ლე­ბა იქ­მ­ნე­ბა. ჟა­მი დრო­ში შე­დის, მაგ­რამ დროს მა­რა­დი­უ­ლო­ბის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბაც შე­იძ­ლე­ბა მი­ე­ნი­ჭოს. მთა­ვა­რია, რომ „დრო“ სი­კე­თეს­თან ზი­ა­რე­ბას გუ­ლის­ხ­მობს, უდ­რო­ო­ბა სი­კე­თის მოკ­ლე­ბას. ამ უკა­ნას­კ­ნე­ლი თვალ­საზ­რი­სით, დრო — სი­კე­თე შე­იძ­ლე­ბა კე­თილ სივ­რ­ცე­საც გუ­ლის­ხ­მობ­დეს, რად­გა­ნაც დრო­ზე წარ­მოდ­გე­ნე­ბი ქარ­თულ­ში ხში­რად უკავ­შირ­დე­ბა სივ­რ­ცეს, რომ­ლის ძალ­ზე კარ­გი მა­გა­ლი­თია „წუ­თი­სო­ფე­ლი“, სა­დაც მთლი­ა­ნი ქრო­ნო­ტო­პუ­ლი გა­აზ­რე­ბაა ფიქ­სი­რე­ბუ­ლი (სხვა მა­გა­ლი­თებ­ზე ქარ­თულ­ში დრო­ის სივ­რ­ცეს­თან ლინ­გ­ვის­ტუ­რი მი­მარ­თუ­ლე­ბი­სა იხ. ი. აბუ­ლა­ძე, დრო­ის სე­მან­ტი­კუ­რი ვე­ლის შე­სა­ხებ — იბე­რი­ულ­კავ­კა­სი­უ­რი ენათ­მეც­ნი­ე­რე­ბა, XXV, გვ. 3-11).
დრო­ის სა­ბა­სე­ულ გა­გე­ბის ფი­ლო­სო­ფი­უ­რი, სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი თუ ლინ­გ­ვის­ტუ­რი ას­პექ­ტე­ბი სა­გან­გე­ბო ყუ­რადღე­ბას იმ­სა­ხუ­რებს და მათ გან­ხილ­ვას აქ არ შე­ვუდ­გე­ბით. წი­ნა­სა­წა­რი სა­ხით აღ­ვ­ნიშ­ნავთ მხო­ლოდ, რომ გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბი­საა სა­ბას მი­ერ დრო-ჟა­მი­სად­მი ეთი­კუ­რი მიდ­გო­მა. დრო­ის არ­სის გან­მ­საზღ­ვ­რე­ლი ეთი­კუ­რი თვალ­საზ­რი­სი ხდე­ბა. სა­ბას­თ­ვის უმაღ­ლე­სი ადა­მი­ა­ნუ­რი და ღვთა­ებ­რი­ვი (უსას­რუ­ლო) დრო ეთი­კუ­რია („ჟამ­თა კე­თილ-ავო­ბის სა­ხე­ლია“).
ს.-ს. ორ­ბე­ლი­ა­ნის ლექ­სი­კონ­ში ძალ­ზე ხში­რად ამა თუ იმ სიტყ­ვის გან­სა­მარ­ტავ ბუ­დე­ში მო­ცე­მუ­ლია საკ­მა­ოდ ზუს­ტი დე­ფი­ნი­ცია, რო­მელ­თაც ერ­თ­ვის იმა­ვე სიტყ­ვის სა­ხე­ობ­რი­ვი წარ­მოდ­გე­ნე­ბი. ავ­ტო­რი თით­ქოს­და უკ­მა­რი­სო­ბას გრძნობს ლო­გი­კუ­რი დე­ფი­ნი­ცი­ით და მას სიტყ­ვის ში­ნა­არ­სის სა­ხე­ობ­რივ გა­აზ­რე­ბას ურ­თავს. ამით მკითხ­ვე­ლის წი­ნა­შე თვით ლექ­სი­კონ­ში ის წარ­მოდ­გე­ბა არა მხო­ლოდ რო­გორც ლექ­სი­კოგ­რა­ფი, არა­მედ რო­გორც მწე­რა­ლი, „სა­ხის­მეტყ­ვე­ლი“. მო­ვი­ტანთ მხო­ლოდ რამ­დე­ნი­მე მა­გა­ლითს:
„მა­ღა­ლი ხე აღ­მარ­თე­ბით რო­მე­ლი უგ­რ­ძეა იგი არს მთა, ანუ ბორ­ც­ვი, ხე­ნი, ანუ ზღუ­დე და მის­თა­ნა­ნი, მა­ღა­ლი არს ცა¡ და სამ­ყა­რო¡; მაღ­ლად ით­ქ­მის ჰა­ერ­თა ში­ნა ფრინ­ვე­ლი, გი­ნა დიდ­ნი მე­ფე­ნი, ანუ ძლი­ე­რი ხმი­ა­ნო­ბა¡“.
ჩვენ­გან მო­ტა­ნილ სიტყ­ვებ­ში მო­ცე­მუ­ლია „მა­ღა­ლის“ საკ­მაო ზუს­ტი დე­ფი­ნი­ცია და მას მა­გა­ლი­თე­ბიც მოჰ­ყ­ვე­ბა. მაგ­რამ სა­ბა ამით არ კმა­ყო­ფილ­დე­ბა და ისეთ მა­გა­ლი­თებ­საც მო­იხ­მობს, რომ­ლე­ბიც მხატ­ვ­რუ­ლი გან­სა­ხოვ­ნე­ბის პო­ტენ­ცი­ის შემ­ც­ვე­ლია. სწო­რედ რომ, პო­ტენ­ცი­ა­ლის დო­ნე­ზე მო­იხ­მობს ბო­ლო მა­გა­ლი­თებს და არა მა­თი უშუ­ა­ლო მხატ­ვ­რუ­ლი რე­ა­ლი­ზე­ბის სა­ხით. ჩვენ მხედ­ვე­ლო­ბა­ში გვაქვს ის, რომ რა­კი სა­ბა „მა­ღალს“ უკავ­ში­რებს მე­ფე­ებს, მას არ შე­ეძ­ლო არ გა­ეთ­ვა­ლის­წი­ნე­ბი­ნა რუს­თ­ვე­ლის სიტყ­ვა ხმა­რე­ბა, რო­ცა ამ სიტყ­ვას წო­რედ მხატ­ვ­რუ­ლი ში­ნა­არ­სი აქვს, როს­ტე­ვან მე­ფეა „მა­ღა­ლი უხ­ვი, მდა­ბა­ლი“. აქ „მა­ღა­ლი­სა“ და „მდა­ბა­ლის“ გვერ­დიგ­ვერდ ხმა­რე­ბა მათ მხატ­ვ­რულ პი­რო­ბი­თო­ბას გუ­ლის­ხ­მობს, რაც არ ით­ქ­მის სიტყ­ვა­ზე „უხ­ვი“, ამი­ტომ ის არც ით­ვ­ლე­ბა ეპი­თე­ტად.
„მაღ­ლად ით­ქ­მის ჰა­ერ­თა ში­ნა ფრინ­ვე­ლიო“, — უნ­და გუ­ლის­ხ­მობ­დეს არა მა­ინ­ც­და­მა­ინც ფრინ­ვე­ლებს (ჩიტებს), არა­მედ ფი­გუ­რა­ლუ­რად — ჰა­ერ­ში ფრე­ნას (ამას ადას­ტუ­რებს სხვა რე­დაქ­ცი­ის იკითხ­ვი­სი: „ჰაერ­თა ში­ნა მფრინ­ვა­ლე“). აქაც მხატ­ვ­რუ­ლო­ბის პო­ტენ­ცი­ის დო­ნე­ზეა მო­ცე­მუ­ლი სიტყ­ვის ში­ნა­არ­სის წარ­მოდ­გე­ნა. სა­ყუ­რადღე­ბოა ოპო­ზი­ცი­უ­რი გან­მარ­ტე­ბაც: „სიმ­დაბ­ლე (29,15 ეზეკ.) გუ­ლი აღუზ­ვა­ვე­ბუ­ლი და შე­მუს­რ­ვი­ლი“ (ვა­რი­ან­ტუ­ლად: „სიმ­დაბ­ლე — გო­ნე­ბა აღუზ­ვა­ვე­ბუ­ლი და გუ­ლი შე­მუს­რ­ვე­ლი“). მა­შა­სა­და­მე, ფრე­ნაც შე­იძ­ლე­ბა გუ­ლის­ხ­მობ­დეს არა მა­ინ­ც­და­მა­ინც ფრინ­ვე­ლის ფრე­ნას, არა­მედ — აღ­მაფ­რე­ნას და ზოგ­ჯერ ამ­ნა­ი­რი წარ­მოდ­გე­ნის შე­საძ­ლებ­ლო­ბას შე­ი­ცავს — „მა­რა­ლიც“.
ლექ­სი­კონ­ში ვკითხუ­ლობთ:
„მდი­ნა­რე — (2,10 და­ბად.) — არს წყა­ლი დი­დი მო­ნა­დე­ნი. მდი­ნა­რედ ით­ქ­მის სის­ხ­ლი­ცა და ცრემ­ლ­ნი“.
„წყა­ლი დი­დი მი­ნა­დე­ნი“ მდი­ნა­რის გან­მარ­ტე­ბი­სათ­ვის სავ­სე­ბით საკ­მა­რი­სი იყო, ხო­ლო „მდი­ნა­რედ ით­ქ­მის სის­ხ­ლი­ცაო“ — ეს სხვა არა­ფე­რი შე­იძ­ლე­ბა იყოს თუ არა მხატ­ვ­რუ­ლი წარ­მოდ­გე­ნა. სა­ბას ეს გა­აზ­რე­ბაც დას­ტურ­დე­ბა „ვეფხის­ტყა­ოს­ნით“: „და­ნა და­ი­ცა, მო­ცაკ­ვ­და, და­ე­ცა გა­სის­ხ­ლ­მ­დი­ნარ­და“. Îუს­თ­ველ­თან მხატ­ვ­რუ­ლა­დაა მო­ცე­მუ­ლი ის, რაც სა­ბას­თან იგუ­ლის­ხ­მე­ბა. ეს იმი­ტომ ხდე­ბა, რომ ლექ­სი­კო­ნის ბუ­დე­ე­ბი აქ­ცენ­ტი­რე­ბუ­ლია სიტყ­ვებ­ზე და არა მხატ­ვ­რულ ტექ­ს­ტ­თა ანა­ლიზ­ზე. თუმ­ცა სიტყ­ვა­თა მხატ­ვ­რუ­ლი პო­ტენ­ცი­ა­ლის წარ­მო­ჩე­ნი­სას სა­აზ­როვ­ნო სფე­რო­ში შე­მო­დის მხატ­ვ­რუ­ლი ტექ­ს­ტე­ბიც, უშუ­ა­ლოდ ან რე­მი­ნის­ცენ­ცი­ე­ბით.
ორი­ენ­ტა­ცია სიტყ­ვა­თა მხატ­ვ­რულ ბუ­ნე­ბა­ზე მხო­ლოდ სა­ბას პი­რა­დი მწერ­ლუ­რი მიდ­რე­კი­ლე­ბით კი არ აიხ­ს­ნე­ბა, არა­მედ თვით ქარ­თუ­ლი სიტყ­ვის ბუ­ნე­ბი­დან ამოს­ვ­ლით.
„კე­თი­ლი — (12,33 მათ.) — ეს კე­თი­ლი არს ნა­წი­ლი კე­თი­ლო­ბი­სა, ხო­ლო კე­თი­ლო­ბა ტბა რა­მე უკი­დო, ხო­ლო სი­კე­თე არს წი­ნაბ­ჭე და ეზო კე­თი­ლო­ბი­სა“. აქ „კე­თი­ლი“ არ­ცაა სრუ­ლად გან­მარ­ტე­ბუ­ლი. Èო­ცე­მუ­ლია მხო­ლოდ გვარ-სა­ხე­ობ­რი­ვი მი­თი­თე­ბა: კე­თი­ლო­ბა-კე­თი­ლი. კე­თი­ლო­ბაა „ტბა უკი­დო“, მი­სი „წი­ნაბ­ჭე და ეზოა“ სი­კე­თე.
ძალ­ზე ხში­რად ლექ­სი­კონ­ში არაა წარ­მო­ჩე­ნი­ლი საგ­ნის თვი­სე­ბა ან მოვ­ლე­ნის ნი­შა­ნი თა­ვი­სი სპე­ცი­ფი­კით და მას ცვლის წარ­მოდ­გე­ნა თვი­სე­ბი­სა ან ნიშ­ნი­სა: „ბლან­ტი-მოს­ქო სას­მე­ლი, გი­ნა ღვი­ნო. ფრინ­ვე­ლი მძი­მედ მფრი­ნა­ვიც ბლან­ტად მფრი­ნა­ვად ით­ქ­მის; „ბორ­გა — ესე არს მი­უმ­ყო­რე­ბე­ლი ნაღ­ვე­ლი, კა­ცი გუ­ლის წყრო­მით ვერც დად­გეს და ვერც დაჯ­დეს“.
„ბლან­ტი“ სითხის თვი­სე­ბაა („მოს­ქო“) და არა მხო­ლოდ სას­მე­ლი­სა. სა­ბას ეს ნი­შა­ნი ფი­გუ­რა­ლუ­რად გა­აქვს ფრე­ნა­ზე, რო­გორც მოძ­რა­ო­ბის უმაღ­ლეს ფორ­მა­ზე. და ამით გზას უხ­ს­ნის ამ სიტყ­ვის მოხ­მა­რე­ბას მოძ­რა­ო­ბის სხვა ფორ­მა­თათ­ვი­საც. აქ­ვე ტრო­პუ­ლო­ბას ანი­ჭებს „ბლან­ტის“ სა­ხე­ობ­რი­ვი გა­აზ­რე­ბა „მძი­მეს“ („მძი­მედ მფრი­ნა­ვი“). „მძი­მეს“ გან­მარ­ტე­ბი­სას სა­ბა არ ახ­სე­ნებს წო­ნას, არა­მედ წარ­მო­ა­ჩენს იმ „რა­ღა­ცას“, რო­მე­ლიც სიტყ­ვის ზუს­ტი სე­მან­ტი­კუ­რი გან­მარ­ტე­ბი­სას შე­იძ­ლე­ბა მიღ­მა დარ­ჩეს („მძი­მე — ქვე­დამ­ზიდ­ვე­ლი“).
„ბორ­გ­ვა“ კი, არაა ნაღ­ვე­ლი. წმინ­და ლექ­სი­კო­ლო­გი­უ­რი თვალ­საზ­რი­სით, ასე­თი გან­მარ­ტე­ბა უზუს­ტოა, მაგ­რამ სა­ბა ამ­ჯო­ბი­ნებს მი­სი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა შეგ­ვაგ­რ­ძ­ნო­ბი­ნოს მხატ­ვ­რუ­ლი წარ­მოდ­გე­ნით („კა­ცი გუ­ლის წყრო­მით ვერც დად­გეს და ვერ დაჯ­დე­სო“).
„მწა­რე (15,23 გა­მოსლ.) არს გე­მო პი­რის დამ­წ­ვე­ლი. მწა­რედ ით­ქ­მის სამ­წუ­ხა­რო სიტყ­ვა გო­დე­ბა­თა და ცრემ­ლ­ნი გი­ნა ბო­როტ მო­უ­ბა­რი ენა, ანუ გვე­მა და ტან­ჯ­ვა სას­ტი­კი, უფ­რო­სად მწა­რე არი­ან უნა­ნელ­თა სიკ­ვ­დი­ლი და ჯო­ჯო­ხე­თი“.
„თქრი­ა­ლი — რა ჯო­გი სხვაგ­ნით გაბ­რუნ­დეს და გა­იქ­ცეს, თქრი­ა­ლად უწო­დე­ბენ“.
იკან­კეკ­ლი — „ესე არს მი­მოც­ვა­ლე­ბი­თი მოქ­მე­დე­ბა¡ ვი­თარ-იგი წყა­ლი თევ­ზ­თა და მფრინ­ველ­თა და კუ­ერ­თხი მო­სე­სი გვე­ლად და ეგე­ვი­თა­რი. ესე არს აღ­მარ­თ­ში მიმ­რეც-მომ­რე­ცად აღ­ს­ლ­ვა და მიხ­ვევ-მოხ­ვე­ვით შე­ზე­ვა, რა­თა არა დაშ­ვ­რეს“. ამ გან­მარ­ტე­ბის წყა­როდ მი­თი­თე­ბუ­ლია წმ. დი­ო­ნი­სე არე­ო­პა­გე­ლი, მაგ­რამ ასეთ შემ­თხ­ვე­ვა­ში არა აქვს გა­დამ­წყ­ვე­ტი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა იმას, თუ რამ­დე­ნად ესეს­ხე­ბა სა­ბა სხვას. ამ­გ­ვა­რი და­სეს­ხე­ბა ადას­ტუ­რებს, რომ სა­ბა სხვის­გან მო­იხ­მობს იმას, რაც მის პო­ზი­ცი­ას მი­ე­სა­და­გე­ბა. ჩვენ სწო­რედ მის პო­ზი­ცი­ა­ზე გვაქვს სა­უ­ბა­რი.
მა­გა­ლი­თად, ცნო­ბი­ლია, რომ სა­ბას ეფ­რემ მცი­რის სქო­ლი­ო­ე­ბი­დან აქვს აღე­ბუ­ლი შემ­დე­გი გან­მარ­ტე­ბა: „შუ­რი — (31,2 რიცვ.) შუ­რი არს მწუ­ხა­რე­ბა სხვი­სა სი­კე­თე­სა ზე­და“, მაგ­რამ ტი­პო­ლო­გი­უ­რად იგი შე­ე­სა­ბა­მე­ბა სა­ბა­სე­ულ გან­მარ­ტე­ბა­თა ხა­სი­ათს.
მოვ­ლე­ნა­თა სის­ტე­მა­ტი­ზა­ცი­ის ნი­მუ­შად ს.-ს. ორ­ბე­ლი­ანს შე­იძ­ლე­ბა გა­მოს­დ­გო­მო­და იოანე და­მას­კე­ლის „წყა­რო ცოდ­ნი­სა¡ს“ ფი­ლო­სო­ფი­უ­რი ნა­წი­ლი (ზე­მო­და­სა­ხე­ლე­ბუ­ლი „კა­თი­ღო­რია“), რო­მე­ლიც არის­ტო­ტე­ლეს „ორ­გა­ნონ­ზე“ დამ­ყა­რე­ბით შე­ი­ცავს ყოვ­ლის­მომ­ც­ველ კა­ტე­გო­რო­ლო­გი­ას. ამი­სი არა­ერ­თი მა­გა­ლი­თის მოყ­ვა­ნა შე­იძ­ლე­ბო­და ლექ­სი­კო­ნი­დან (მა­თი გან­ხილ­ვა ჩვე­ნი მი­ზა­ნი არაა). მი­ვუ­თი­თებთ მხო­ლოდ, რომ ასეთ შემ­თხ­ვე­ვა­შიც კი სა­ბა მიდ­რე­კი­ლე­ბას ამ­ჟ­ღავ­ნებს სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი აზ­როვ­ნე­ბი­სად­მი, რი­თაც აღ­ბეჭ­დი­ლია ცალ­კე­უ­ლი გან­მარ­ტე­ბა­ნი. მა­გა­ლი­თად, „ლა­მა­ზის“ ბუ­დე­ში გან­მარ­ტე­ბუ­ლია: კეკ­ლუ­ცი, კე­კე­ლა, მწყა­ზა­რი, შვე­ნი­ე­რი, სან­დო­მი, სახ­ნი­ე­რი და ჰა­ე­რო­ვა­ნი. „კე­კე­ლა — სი­ლა­მა­ზი­სა და მოხ­დო­მის მცდე­ლი“. აქ „მცდე­ლი“ სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბით წარ­მოდ­გე­ნას ითხოვს. ასე­თი­ვეა გან­მარ­ტე­ბა: „ჰაერო­ვა­ნი — რო­მე­ლი ხატ­კე­თი­ლო­ბით მოხ­დო­მილ იყოს“.
„მი­ნის“ გან­მარ­ტე­ბა­ში დე­ფი­ნა­ცი­ას ცვლის მი­სი მი­მარ­თე­ბა მხატ­ვ­რო­ბას­თან: „მი­ნა — არს ფე­რა­დი ელ­ვა­რედ შემ­ზა­დე­ბუ­ლი, ილეკ­რო­თა ზე­და მხატ­ვ­რუ­ლად ქმნად შემ­ზა­დე­ბუ­ლი“.
გან­ზო­გა­დე­ბას­თან ერ­თად თით­ქოს­და კონ­კ­რე­ტუ­ლი სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბა უნ­და კლე­ბუ­ლობ­დეს, მაგ­რამ სა­ბას­თან ხში­რად პი­რი­ქი­თაა: „სან­დო­მი — მო­სა­წა­დი“, „სან­დო­მო­ბა — სი­ლა­მა­ზის მა­რი­ლი“.
დე­ფი­ნა­ცი­ას წარ­მოდ­გე­ნა ცვლის შემ­დე­გი ტი­პის გან­მარ­ტე­ბებ­ში­აც: „გარ­დათხ­მა — გარ­და­ფე­ნა­სა­ვით“; „დონ­დ­ვა­ლი — შე­ფერ­ხე­ბა­სა­ვით“ (ვა­რი­ან­ტუ­ლად: „ქა­ნე­ბა­სა­ვით რამ“), „საწყა­ლო­ბე­ლი — შე­საბ­რა­ლის­სა­ვით“.
მეტ-ნაკ­ლე­ბად ყვე­ლა, მაგ­რამ გან­სა­კუთ­რე­ბით ზო­გი­ერ­თი სიტყ­ვა მთე­ლი სის­რუ­ლით ავ­ლენს სა­ბას ლექ­სი­კო­ნი­დან ქარ­თულ ენობ­რივ მსოფ­ლ­მ­ხედ­ვე­ლო­ბას, რაც უკ­ვე აღ­ნიშ­ნუ­ლია სა­მეც­ნი­ე­რო ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში.
ამ მხრივ ყუ­რადღე­ბუ­ლია „სკნე­ლი“ (ი. სურ­გუ­ლა­ძე). სა­ბა გან­მარ­ტავს: „სკნე­ლი — (კი­დუ­რი­ვით), რა­მე­თუ ვიტყ­ვით: ზეს­კ­ნე­ლი, ქვესკ­ნე­ლი, გა­რეს­კ­ნე­ლი და უკა­ნას­კ­ნე­ლი, ესე არს ვი­თარ­ცა და­სას­რუ­ლი რა­მე კი­დე­თა­ნი“. სა­ბა არ აზუს­ტებს, რომ ამ სიტყ­ვებ­ში აღ­ბეჭ­დი­ლია ქარ­თუ­ლი კოს­მო­ლო­გი­უ­რი წარ­მოდ­გე­ნე­ბი, ვფიქ­რობთ, ეს იმის­თ­ვის ხდე­ბა, რა­თა არ და­საზღ­ვ­როს ამ სიტყ­ვა­თა თა­ვი­სუ­ფა­ლი ხმა­რე­ბა, ე.ი. მათ­თ­ვის გა­და­ტა­ნი­თი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბის მი­ნი­ჭე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბა. ამის­თ­ვის მი­ა­ნიშ­ნებს მხო­ლოდ ზო­გად­ზე: ცალ­კე­უ­ლი მათ­გა­ნიც ასე­ვე ზო­გა­და­დაა გან­მარ­ტე­ბუ­ლი: „გა­რეს­კ­ნე­ლი (22,13 მა­თე) — გა­რე კერ­ძო“; „უკა­ნას­კ­ნე­ლი (2 მეფ. 13,16) — უკან, ბო­ლოს“; გა­რეს­კ­ნე­ლი და უკა­ნას­კ­ნე­ლი არ მი­ე­მარ­თე­ბი­ან ერ­თ­მა­ნეთს იმ­გ­ვა­რი­ვე პო­ლა­რუ­ლე­ბით,  რო­გორც „ზეს­კ­ნე­ლი“ და „ქვეს­კ­ნე­ლი“. ზეს­კ­ნელ­ზე წე­რია „(2 შჯულ. 28,29) — ზე­ით უმაღ­ლე­სი კი­დე“ და და­მა­ტე­ბუ­ლია „ან­გე­ლოზ­თა სა­მე­ფო“. ამის სა­პი­რის­პი­როდ: „ქუ­ეს­კ­ნე­ლი — (2,10 ფი­ლი­პელ) ჯო­ჯო­ხე­თი“.
ენობ­რივ მსოფ­ლ­ხედ­ვას ყვე­ლა­ზე მე­ტად წარ­მო­ა­ჩენს სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბა, სიტყ­ვი­სად­მი მხატ­ვ­რუ­ლი მი­მარ­თე­ბა. მწე­რა­ლი სიტყ­ვას კი არ „ანი­ჭებს“ მხატ­ვ­რულ-გა­მომ­სახ­ვე­ლო­ბით უნარს, არა­მედ, პლა­ტო­ნის „მე­ი­ევ­ტი­კის“ პრინ­ცი­პის კვა­ლო­ბა­ზე თუ ვიტყო­დით, ავ­ლენს, რაც მას­ში არის, რაც პო­ტენ­ცი­უ­რად არ­სე­ბობს. ქარ­თუ­ლი სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბის სა­ფუძ­ველ­თა სა­ფუძ­ვე­ლია ნათ­ლის ეს­თე­ტი­კა (საკ­მა­რი­სია გა­ვიხ­სე­ნოთ „ვეფხის­ტყა­ო­სა­ნი“ ან „და­ვი­თი­ა­ნი“, იხ. რ. სი­რა­ძე, ქარ­თუ­ლი ეს­თე­ტი­კის სპე­ცი­ფი­კი­სათ­ვის — ლიტ. ეს­თეტ. ნარ­კ­ვე­ვე­ბი, 1985 წ.), მაგ­რამ ამ­გ­ვა­რი მსოფ­ლ­ხედ­ვა თვით ქარ­თულ ენა­შია. კ. კე­კე­ლი­ძე წერ­და: „ქარ­თ­ვე­ლებ­ს გაქ­რის­ტი­ა­ნე­ბის აღ­მ­ნიშ­ვ­ნე­ლად სხვა ტერ­მი­ნი არ მი­უ­ღი­ათ, თუ არა „ნათ­ლ­ვა“, „ნათ­ლის­ღე­ბა, მო­ნათ­ვ­ლა“ (ბერ­ძ­ნუ­ლი baptizmos — წყალ­ში ჩა­ყურ­ყუ­მა­ლე­ბა რუ­სუ­ლი крестить სიტყ­ვი­სა­გან „ჯვა­რი“. — ქარ­თუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის ის­ტო­რია, ტ. II, 1958, გვ. 192).
ქვეყ­ნის გაქ­რის­ტი­ა­ნე­ბის აღ­სა­ნიშ­ნა­ვად იხ­მა­რე­ბო­და „მოქ­ცე­ვა“ („მოქ­ცე­ვა¡ ქარ­თ­ლი­სა¡“), მაგ­რამ „მო­ნათ­ლ­ვა“ ან „ნათ­ლის­ღე­ბა“ უფ­რო შე­ე­სა­ბა­მე­ბო­და ქარ­თულ ენობ­რივ მსოფ­ლ­ხილ­ვას.
ენობ­რივ მსოფ­ლ­ხედ­ვის თვალ­საზ­რი­სი­თაა ყუ­რადღე­ბუ­ლი შემ­დე­გი გან­მარ­ტე­ბა: „თხე­ლი — ესე არს, ქარ­ტის მსგავ­სი რა¡­ცა იყოს: თხე­ლად ით­ქ­მის ლა­რი და შა­რი ფარ­ჩხა­ტი, გი­ნა ზღვა და მდი­ნა­რე ღრმა არა იყოს, გი­ნა ნა­ყოფ­ნი შო­რის შორს იდ­გ­ნენ, გი­ნა ფურ­ცე­ლი უხ­ში­რო, გი­ნა კაც­თა თმა და წვე­რი, ხში­რი არ ეს­ხას; თხე­ლი ეწო­დე­ბი­ან ჭი­ქა­სა, თალ­ხ­სა და მის­თა­ნათ­თა ქვა­თა გამ­ჭ­ვირ­ვა­ლე­თა, თხე­ლი არს ყო­ვე­ლი­ვე სიზ­რ­ქი­სა და სიხ­ში­რი­სა და სიმ­ტ­კი­ცი­სა და სიხ­შო­სა­გან მოკ­ლე­ბუ­ლი“.
რო­გორც ვხე­დავთ, ბო­ლოს შე­ჯა­მე­ბუ­ლი სა­ხი­თაა მო­წო­დე­ბუ­ლი „თხე­ლის“ სე­მან­ტი­კუ­რი ვე­ლის საზღ­ვ­რე­ბი: — „ყო­ვე­ლი­ვე სიზ­რ­ქი­სა და სიხ­ში­რის და სიმ­ტ­კი­ცი­სა და სიხ­ში­რი­სა­გან მოკ­ლე­ბუ­ლი“. არას­რუ­ლია „ზრქე­ლის“ გან­მარ­ტე­ბა: „გა­უმ­ჭ­ვირ­ვა­ლი, იქით არა ჩან­დეს რა“.
„ქარ­თულ­ში ცალ­კეა აგ­რეთ­ვე აღ­ნიშ­ნუ­ლი „თხე­ლის“ უმაღ­ლე­სი ხა­რის­ხი — მაქ­სი­მა­ლუ­რად თხე­ლი — „სი­ფ­რი­ფა­ნა“. სულ­ხან სა­ბა ორ­ბე­ლი­ა­ნის მი­ხედ­ვით („სიტყ­ვის კო­ნა“), „სიფ­რი­ფა­ნა ესე არს, რომ­ლის სიგ­რ­ძე და სივ­რ­ცე გა­ნი­ზო­მე­ბო­დეს და არა აქუნ­დეს სიღ­რ­მე გა­სა­ზო­მი“. გარ­კ­ვე­ულ შემ­თხ­ვე­ვა­ში „სიფ­რი­ფა­ნა“ გა­მო­ხა­ტავს უაღ­რე­სად „თხელს“, მაგ­რამ არა ყვე­ლა საგ­ნის მი­მართ“ (გ. Îა­მიშ­ვი­ლი, ენის ენერ­გე­ტი­კუ­ლი თე­ო­რი­ის სა­კითხე­ბი, თბ., 1978, გვ. 194-195). აქ­ვეა შე­პი­რის­პი­რე­ბა­ნი ქარ­თუ­ლი­სა სხვა ენებ­თან ენობ­რი­ვი მსოფ­ლ­ხედ­ვის თა­ვი­სე­ბუ­რე­ბა­თა წარ­მო­სა­ჩე­ნად.
სა­გან­გე­ბოდ უნ­და შევ­ჩერ­დეთ ერთ მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვან სა­კითხ­ზე: ჩვენ ვე­ხე­ბით სა­ბას ლექ­სი­კონ­ში სიტყ­ვა­თა სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბით გან­მარ­ტე­ბებს და მიზ­ნად ვი­სა­ხავთ ამ გზით მი­ვუ­ახ­ლოვ­დეთ სიტყ­ვა­თა მხატ­ვ­რულ პო­ტენ­ცი­ალს, მაგ­რამ რამ­დე­ნად მარ­თე­ბუ­ლია ასე­თი მი­ზან­და­სა­ხუ­ლო­ბა, რო­ცა სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბა­ში ამო­საც­ნო­ბია საღ­ვ­თის­მეტყ­ვე­ლო ში­ნა­არ­სი?
შე­სა­ბა­მი­სი მა­გა­ლი­თე­ბი ლექ­სი­კონ­ში მრავ­ლა­დაა:
„სას­მე­ლი (10,42 მა­თე) — წყა­ლი, ღვი­ნო და მის­თა­ნა­თა; ხო­ლო ქრის­ტეს მი­ერ თქმუ­ლი ერ­თი იგი სას­მე­ლი სიკ­ვ­დი­ლი არს (26,42 მა­თე)“.
„სი­ძე“ გან­მარ­ტე­ბუ­ლია ორ­ჯერ, ორ სხვა­დას­ხ­ვა ბუ­დე­ში: „სი­ძე (25, 6 მა­თე) — სუ­ლის სი­ხა­რუ­ლი ქრის­ტე“ და „სი­ძე — ქა­ლის ქმა­რი“.
„სძა­ლი“ ერ­თი ბუ­დი­თაა გან­მარ­ტე­ბუ­ლი: „სძა­ლი (38,24 და­ბად.) — ძის ცო­ლი, სძლად­ვე ით­ქ­მის მაზ­ლი­სა­გან ძმის ცო­ლი, სძა­ლი არს ქორ­წი­ლო­სა­ნი ქა­ლი; სძლად ქრის­ტე­სა ით­ქ­მის უბი­წო­ნი სულ­ნი ქალ­წულ­თა­ნი (25,2 მა­თე); სძლად იწო­დე­ბის ეკ­ლე­სია ქე­ბა-ქე­ბა­თა ში­ნა“.
რო­გორც ვხე­დავთ, სა­ბა აფიქ­სი­რებს სიტყ­ვა­თა ორ­გ­ვარ მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბას: ერ­თია ყო­ფი­თი, ცხოვ­რე­ბი­სე­უ­ლი, ხო­ლო მე­ო­რე საღ­ვის­მეტყ­ვე­ლო. საღ­ვ­თის­მეტყ­ვე­ლო ში­ნა­არ­სი სიტყ­ვას ენი­ჭე­ბა, თუ­კი მას ვი­ყე­ნებთ ოდენ სიმ­ბო­ლუ­რი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბით. ამ­გ­ვარ შემ­თხ­ვე­ვებ­ში „სი­ძე“, „სძა­ლი“ ან მის­თა­ნა­ნი არაა ჩვე­უ­ლებ­რი­ვი ომო­ნი­მე­ბი. ომო­ნი­მე­ბის სხვა­დას­ხ­ვაგ­ვარ მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბას (ვთქვათ: ხე­ლი — მარ­ჯ­ვე­ნა ან ხე­ლი — გი­ჟი) ჩვე­უ­ლებ­რივ ერ­თ­მა­ნეთ­თან არა­ფე­რი აქვს სა­ერ­თო.
ჩვე­ნის აზ­რით, აქ თა­ვი­სე­ბუ­რად მჟღავ­ნ­დე­ბა ქარ­თუ­ლი სიტყ­ვის ერ­თი ფრი­ად სა­ყუ­რადღე­ბო თვი­სე­ბა. ესაა სე­მან­ტი­კუ­რი ბი­ნა­რუ­ლო­ბა (მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბის ორ­გ­ვა­რო­ბა).
გა­სა­გე­ბია, რომ „სი­ძე“ და სძა­ლი“ ყვე­ლა ენა­ში ასე­ვე ორ­გ­ვა­რი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბით უნ­და მო­იხ­მა­რე­ბო­დეს, მაგ­რამ რო­გორც სპე­ცი­ა­ლუ­რი შეს­წავ­ლა გვიჩ­ვე­ნებს, სე­მან­ტი­კუ­რი ბი­ნა­რუ­ლო­ბა გამ­ჭო­ლი ტენ­დენ­ციაა ქარ­თუ­ლის­თ­ვის. ამას ადას­ტუ­რებს სუ­ლი (სამ­შ­ვინ­ვე­ლი და მსოფ­ლიო სუ­ლი), გო­ნი (ადა­მი­ა­ნი­სა და მსოფ­ლიო ძა­ლა), სა­ხე (პი­რი­სა­ხე და არ­სი), ასო (ბგე­რის ნი­შა­ნი და პირ­ვე­ლე­ლე­მენ­ტი), სო­ფე­ლი (საცხოვ­რე­ბე­ლი ად­გი­ლი და წუ­თი­სო­ფე­ლი), ერ­ი, მღვდე­ლი, პი­რი, სიტყ­ვა და მრა­ვა­ლი სხვა. ხო­ლო ზე­მო­მოყ­ვა­ნილ მა­გა­ლი­თე­ბი­დან სკნე­ლი, დრო, ჟა­მი და სხვა­ნი.
ბი­ნა­რუ­ლი სე­მან­ტი­კის მქო­ნე სიტყ­ვა­თა მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა­ნი ერ­თ­მა­ნეთ­თან კავ­შირ­შია. „სუ­ლის“ (дух) კოს­მო­ლო­გი­უ­რი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა ეხ­მი­ა­ნე­ბა ამა­ვე სიტყ­ვის ამ­ქ­ვეყ­ნი­ურ მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბას (душа). მსოფ­ლიო სუ­ლი გა­ი­აზ­რე­ბა ან­თ­რო­პო­მორ­ფუ­ლი გზით. ასე­ვეა „სიტყ­ვა“ და სხვა.
„სძა­ლი“ ეკ­ლე­სი­ას გუ­ლის­ხ­მობს სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბით. ამ სიტყ­ვას რე­ლი­გი­უ­რი ში­ნა­არ­სი ენი­ჭე­ბა სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბით. ეგე­ვე ით­ქ­მის სხვა სიტყ­ვებ­ზეც. „სი­ძე“ ან „სას­მე­ლი“, ანუ თუნ­დაც — „მწყემ­სი“ (— „მეცხ­ვა­რე, მწყემ­სი, მღვდე­ლი“) და მრა­ვა­ლი სხვა.
სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი გან­მარ­ტე­ბა­თა სა­უ­კე­თე­სო ნი­მუ­ში სა­ბას ჰქონ­და ეფ­რემ მცი­რის უნი­კა­ლუ­რი თე­ო­ლო­გი­უ­რი ლექ­სი­კო­ნის სა­ხით, რო­მე­ლიც მთლი­ა­ნად დამ­ყა­რე­ბუ­ლია სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბით გა­აზ­რე­ბებ­ზე (იხ. მზ. შა­ნი­ძის გა­მოც. — თსუ ძვე­ლი ქარ­თუ­ლი ენის კა­თედ­რის შრო­მე­ბი, 11).
აღ­ნიშ­ნუ­ლი თვალ­საზ­რი­სით, ყუ­რადღე­ბას იმ­სა­ხუ­რებს თვის სა­კუ­თარ სა­ხელ­თა გან­მარ­ტე­ბა­ნიც: „სი­ო­ნი — სა­მა­სა­ლო, გი­ნა დე­ტი, სი­ო­ნი —  სად­გუ­რი ღვთი­სა ტა­ძა­რი, გი­ნა უფა­ლი, გი­ნა მცნე­ბა. სი­ო­ნი ეწო­დე­ბის მა­ღალ­სა, რო­მელ არს ეკ­ლე­სი­ა¡“ (ვა­რი­ან­ტუ­ლად: „სი­ო­ნი გა­მო­ი­თარ­გ­მა­ნე­ბის სა­მა­სა­ლოდ,  რო­მელ არს გუ­შა­გი, გი­ნა დე­ტი, რო­მე­ლი შო­რით ხედ­ვი­დეს“. სხვა­გან გან­მარ­ტე­ბუ­ლია: „დე­ტი — და­რა­ჯას­თან ნა­ხეო“, ხო­ლო „და­რა­ჯა შო­რით მხედ­ვე­ლიაო“. „სა­მა­სა­ლო სა­გუ­შა­გოაო“).
რა­საკ­ვირ­ვე­ლია, სა­ბამ კარ­გად იცის „სი­ო­ნის“ კონ­კ­რე­ტუ­ლი ბიბ­ლი­უ­რი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა, რომ ის აღ­ნიშ­ნავ­და იერუ­სა­ლი­მის სამ­ხ­რეთ-და­სავ­ლე­თით მდე­ბა­რე ად­გილს, სა­დაც იყო და­ვით წი­ნას­წარ­მეტყ­ვე­ლის სა­მე­ფო სა­სახ­ლე, რო­მელ­თა­ნაც შემ­დ­გომ­ში და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი იყო მაცხო­ვა­რიც და ღვთის­მ­შო­ბე­ლიც. მაგ­რამ სა­ბამ და­ა­ფიქ­სი­რა ამ სიტყ­ვის ზო­გა­დი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა­ნი, რაც მი­სი პირ­ვე­ლა­დი ში­ნა­არ­სი­დან მომ­დი­ნა­რე­ობ­და, რად­გან იგი სწო­რედ ასე­თი ზო­გა­დი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბით იხ­მა­რე­ბო­და ჩვენ­ში მრა­ვა­ლი საქ­რის­ტი­ა­ნო ად­გი­ლის აღ­სა­ნიშ­ნა­ვად.
ამ გზით „სი­ო­ნი“ გა­და­იქ­ცა ზო­გა­დი, სა­ხე­ობ­რი­ვი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბის მქო­ნე სიტყ­ვად, რომ­ლი­თაც შე­იძ­ლე­ბა ვი­გუ­ლის­ხ­მოთ ტა­ძა­რიც, უფა­ლიც, მცნე­ბაც და მე­ო­რეს მხრივ, სა­გუ­შა­გოც.
„მო­ბერ­ვა — ქა­რის მოქ­რო­ლე­ბა. მო­ბერ­ვა არს ში­ნა­გა­ნი მო­გო­ნე­ბის მო­ცე­მა ღვთის მი­ერ“. აქაც ბი­ნა­რუ­ლი სე­მან­ტი­კა მო­ი­ცავს მა­ტე­რი­ა­ლურ და სუ­ლი­ერ სფე­რო­ებს. სიტყ­ვა სა­ხე­ობ­რი­ვი ხდე­ბა.
„კერ­პი (— 10,11 ესაია) — აჩ­რ­დი­ლია არ­სე­ბი­სა¡. გი­ნა წარ­მარ­თ­თა ცრუღ­მერ­თი, გი­ნა ხე­ლით ქმნი­ლი“. ვა­რი­ან­ტებ­ში გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბუ­ლი გან­მარ­ტე­ბა­ნია (მა­გა­ლი­თად, „აჩ­რ­დი­ლი არ­სე­ბი­სა. კერ­პი ეწო­დე­ბის ხე­ლით ქმნულ­სა ხატ­სა, ღმერ­თად სა­გო­ნე­ბელ­სა, კვა­ლად, რა­საც­სა სხვა­თა ნაც­ვ­ლად ღმრთი­სად თაყ­ვან­სა სცემ­დენ“).
კერ­პი სუ­ლი­ე­რე­ბი­დან და­შო­რე­ბის უკი­დუ­რე­სი ზღვა­რია. მის­გან იწყე­ბა არა­რა­ო­ბა, ამი­ტო­მაც იგი „აჩ­რ­დი­ლია არ­სე­ბი­სა“. თა­ვი­სე­ბუ­რი გა­გე­ბით, კერ­პი „ხა­ტია“. ოღონდ „ხე­ლით ქმნუ­ლი“ და არა სუ­ლი წმი­დის შთა­გო­ნე­ბუ­ლი (შე­ვა­და­როთ გი­ორ­გი მერ­ჩუ­ლის სიტყ­ვე­ბი: „ხე­ლი­თა მი­სი­თა და­წე­რი­ლი სუ­ლი­სა მი­ერ წმი­დი­სა“) ე.ი. ხა­ტიც შე­იძ­ლე­ბა იქ­ცეს კერ­პად, თუ­კი მას სუ­ლი წმი­დის შთა­გო­ნე­ბა არ ახ­ლავს. იქ­მ­ნე­ბა ამ­ნა­ი­რი თან­მიმ­დევ­რო­ბა: ღმერ­თი — ხა­ტი — კერ­პი, რაც გუ­ლის­ხ­მობს ღვთა­ებ­რი­ო­ბის გან­ფე­ნას სუ­ლი­ე­რე­ბი­დან არა­რა­ო­ბამ­დე.
უნ­და ვი­გუ­ლის­ხ­მოთ, რომ ს.-ს. ორ­ბე­ლი­ანს გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბუ­ლი ჰქონ­და ერთ-ერ­თი არ­სები­თი რამ იოანე პეტ­რი­წის ნა­აზ­რე­ვი­დან: პეტ­რი­წი­სათ­ვის სამ­ყა­რო სა­ხე­თა სის­ტე­მაა. სა­ხე­ე­ბი არ­სე­ბულ­თა დაღ­მა­ვალ იერარ­ქი­ას ქმნის. არ­სე­ბულ­თა­გან ყო­ვე­ლი­ვე სა­ხეა. მთე­ლი სამ­ყა­რო აღ­ვ­სი­ლია სა­ხე­ე­ბით (იხ. რ. სი­რა­ძე, ქარ­თუ­ლი ეს­თე­ტი­კუ­რი აზ­რის ის­ტო­რი­ი­დან, თბ., 1978).
თუ ამას­თან და­კავ­ში­რე­ბით გა­ვით­ვა­ლის­წი­ნებთ ყო­ვე­ლი­ვეს, რაც „სიტყ­ვა­ზე“ სა­ბას ნა­აზ­რე­ვის შე­სა­ხებ ზე­მოთ აღ­ვ­ნიშ­ნეთ, შემ­დეგ მო­საზ­რე­ბამ­დე მი­ვალთ: სა­ბას­თ­ვის „სიტყ­ვა“ მხო­ლოდ სი­ნამ­დ­ვი­ლის ამ­სახ­ვე­ლი კი არაა, სიტყ­ვა ყუ­რადღე­ბას იმ­სა­ხუ­რებს რო­გორც ყო­ფი­ე­რე­ბის იერარ­ქი­ის ერთ-ერ­თი არ­სე­ბი­თი წევ­რი, რო­გორც ყო­ფი­ე­რე­ბის უნი­ვერ­სა­ლუ­რი ნა­წი­ლი. სიტყ­ვა ყო­ფი­ე­რე­ბის სის­ტე­მა­ში აერ­თი­ა­ნებს ღვთა­ებ­რივ­სა და ადა­მი­ა­ნურს. სიტყ­ვა მხო­ლოდ სა­განს თუ მოვ­ლე­ნას კი არ შე­ე­ფარ­დე­ბა, არა­მედ იგი უშუ­ა­ლოდ მი­ე­მარ­თე­ბა ლო­გოსს. ამი­ტომ სიტყ­ვას თა­ვის­თა­ვად ფა­სე­უ­ლო­ბა აქვს და არა მხო­ლოდ სა­გან­თან შე­ფარ­დე­ბის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა.
ს.-ს. ორ­ბე­ლი­ა­ნის „სიტყ­ვის კო­ნა­ში“, სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბით გან­მარ­ტე­ბე­ბის თვალ­საზ­რი­სით, არ­სე­ბი­თი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა აქვს ღმერ­თის გა­აზ­რე­ბას:
„ღმერ­თი (3,6 გა­მოსლ.) — ღმერ­თი არს სუ­ლი ნა­თე­ლი და­უ­სა­ბა­მო და მი­ზე­ზი ყო­ველ­თა და­სა­ბა­მი­ერ­თა და დამ­ბა­დე­ბე­ლი ყო­ველ­თა; ღმერ­თი გა­მო­ი­თარ­გ­მა­ნე­ბის ხედ­ვა და წვა“.
ამ მცი­რე გან­მარ­ტე­ბა­ში მთე­ლი სის­ტე­მაა მო­ცე­მუ­ლი. იქაა ღვთის წარ­თ­ქ­მით-უკუთ­ქ­მი­თი, ანუ კა­თე­ფა­ტი­კურ-აპო­ფა­ტი­კუ­რი გან­მარ­ტე­ბა­ნი (დამ­ბა­დე­ბე­ლი — და­უ­სა­ბა­მო). ამ ან­ტი­ნო­მი­ურ (ანუ ერ­თ­მა­ნე­თის სა­წი­ნა­აღ­მ­დე­გო) გან­მარ­ტე­ბებს მოჰ­ყ­ვე­ბა „ღმერ­თის“ სა­ხე­ობ­რი­ვი გა­აზ­რე­ბა (სწო­რედ გა­აზ­რე­ბას გუ­ლის­ხ­მობს — „გა­მო­ი­თარ­გ­მა­ნე­ბის“). ღმერ­თი გა­ი­აზ­რე­ბა ვი­თარ­ცა „ხედ­ვა და წვა“. გა­მო­დის, რომ მის­ტი­კუ­რი წარ­მოდ­გე­ნა ღვთი­სა, მის­ტი­კუ­რი სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბა მაღ­ლ­დე­ბა ყო­ველ­გ­ვარ გან­მარ­ტე­ბებ­ზე (ეს სა­ყო­ველ­თაო გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი სის­ტე­მა „ვეფხის­ტყა­ო­სან­ში“ ასეა წარ­მოდ­გე­ნი­ლი: ღმერ­თი არის „უჟა­მო ჟა­მი“, ხო­ლო სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბით მი­სი ხა­ტია მზე, იგუ­ლის­ხ­მე­ბა ცნო­ბი­ლი სტრი­ქო­ნე­ბი: „მზეო, „ვინ ხა­ტად გთქვას მზი­ა­ნი­სა ღა­მი­სად, ერ­თარ­სე­ბი­სა ერ­თი­სა, მის უჟა­მო­სა ჟა­მი­სად“.
„ხედ­ვა­სა“ და „წვას“ ეკარ­გე­ბა ჩვე­უ­ლებ­რი­ვი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა და ისი­ნი ლო­გო­სუ­რი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბით გა­ში­ნა­არ­ს­დე­ბა. სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბა ღვთა­ე­ბას ინ­ტუ­ი­ცი­უ­რად გვი­ზი­ა­რებს. სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბა სძენს სიტყ­ვას ლო­გო­სურ ბუ­ნე­ბას.
ს.-ს. ორ­ბე­ლი­ა­ნი აც­ნო­ბი­ე­რებს მხატ­ვ­რუ­ლი სიტყ­ვის რა­ო­ბას, ყო­ველ შემ­თხ­ვე­ვა­ში, სა­ლი­ტე­რა­ტუ­რო სიტყ­ვის „რჩე­უ­ლო­ბას“. რო­გორც ზე­მო­თაც ით­ქ­ვა, „სიტყ­ვას“ აღ­ნიშ­ნავ­და „ლექ­სი“ (თუმ­ცა იხ­მა­რე­ბო­და, თა­ვად „სიტყ­ვაც“: „სიტყ­ვის კო­ნა“. „ლექ­სი­კო­ნი — ენა­თა თარ­გ­მა­ნი, გი­ნა სიტყ­ვა­თა გად­მო­თარ­გ­მა­ნე­ბა. ქარ­თუ­ლად სიტყ­ვის კო­ნა ჰქვი­ან“). სა­ბა გან­მარ­ტავს: „ლექ­სი — სიტყ­ვა სრუ­ლი და რჩე­უ­ლი, გი­ნა შეწყო­ბი­ლი, ლექ­სი არს“. აქ სა­ლი­ტე­რა­ტუ­რო სიტყ­ვახ­მა­რე­ბა უნ­და ვი­გუ­ლის­ხ­მოთ, რად­გან „ლექ­სი“  სა­ბას­თ­ვის სიტყ­ვაა, მაგ­რამ არა ჩვე­უ­ლებ­რი­ვი, არა­მედ „სრუ­ლი“ და „რჩე­უ­ლი“. ამი­ტომ ასე­თი სიტყ­ვა შე­იძ­ლე­ბა იყოს „შეწყო­ბი­ლი“ ანუ „წყო­ბი­ლი სიტყ­ვა“.
სიტყ­ვა რომ იყოს „სრუ­ლი“ და „რჩე­უ­ლი“, ამი­სათ­ვის უმ­თავ­რე­სი გზაა სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბა. ამი­ტო­მაა, რომ ს.-ს. ორ­ბე­ლი­ა­ნი „სიტყ­ვის კო­ნა­ში“ არ იფარ­გ­ლე­ბა სიტყ­ვა­თა მხო­ლოდ დე­ფი­ნი­ცი­უ­რი გან­მარ­ტე­ბე­ბით და მათ იგა­ვურ გა­აზ­რე­ბებ­საც იძ­ლე­ვა, რა­თა წარ­მო­ა­ჩი­ნოს სიტყ­ვა­თა სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი პო­ტენ­ცი­ა­ლი.
ცხა­დია, „სიტყ­ვის კო­ნა­ში“ სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი გან­მარ­ტე­ბე­ბის შეს­წავ­ლას თა­ვის­თა­ვა­დი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა აქვს, მაგ­რამ ამას­თა­ნა­ვე იგი ითხოვს, რომ ს.-ს. ორ­ბე­ლი­ა­ნის შე­მოქ­მე­დე­ბის ანა­ლი­ზი­სას შეძ­ლე­ბის­დაგ­ვა­რად ყუ­რადღე­ბუ­ლი იყოს ცალ­კე­უ­ლი სიტყ­ვე­ბი სა­ხის­მეტყ­ვე­ლე­ბი­თი თვალ­საზ­რი­სით.

რე­ვაზ სი­რა­ძე

20(854)N